طی چهار سال گذشته، ایران با کاهش چشمگیر در میزان بارشها روبهرو بوده و این موضوع به کاهش جدی منابع آب سطحی و زیرزمینی منجر شده است. مطابق گزارشهای رسمی سازمان هواشناسی کشور، در سال آبی ۱۳۹۹–۱۴۰۰ میانگین بارش در ایران حدود ۱۸ درصد کمتر از میانگین ۵۰ ساله بود. این روند در سال بعد یعنی ۱۴۰۰–۱۴۰۱ تشدید شد و کاهش بارش به حدود ۲۹ درصد رسید. سال آبی ۱۴۰۱–۱۴۰۲ نیز کمبارش بود و میزان بارندگی حدود ۲۴ درصد زیر حد نرمال قرار داشت. تازهترین آمار منتشر شده برای سال آبی جاری (۱۴۰۲–۱۴۰۳) و بررسی آمار خشکسالی و موجودی سدهای ایران نشان میدهد که میانگین بارش در پایان زمستان با ۲۷ درصد کاهش نسبت به میانگین بلندمدت ثبت شده است. این آمار نشان میدهد که کشور نهتنها وارد دوره کمبارشی شده، بلکه کاهش بارشها بهصورت سالبهسال در حال عمیقتر شدن است.
طی چهار سال گذشته بررسی آمار خشکسالی و موجودی سدهای ایران با کاهش چشمگیر در میزان بارشها روبهرو بوده است
بهطور کلی، براساس برآوردهای شرکت مدیریت منابع آب ایران، میزان کل ورودی آب حاصل از بارش طی چهار سال اخیر تا حدود ۳۰ الی ۳۵ درصد کاهش یافته است. این موضوع بر منابع آب سطحی مثل رودخانهها و تالابها تأثیر مستقیم داشته و در نتیجه مصرفکنندگان شهری، روستایی و کشاورزی را با تنش جدی مواجه ساخته است.
وضعیت سدهای کشور؛ کاهش ۲۰ درصدی متوسط ذخیره آب
کاهش بارشها و افت روانآبها در کشور باعث افت محسوس ذخایر سدهای بزرگ و کوچک شده است. بررسی گزارشهای شرکت مدیریت منابع آب ایران نشان میدهد که در سال ۱۳۹۹ متوسط پرشدگی سدهای کشور حدود ۶۱ درصد بوده؛ این در حالی است که در سال ۱۴۰۲ این عدد به ۴۱ درصد رسیده است. به عبارت دیگر، طی چهار سال اخیر نزدیک به ۲۰ درصد از حجم ذخیره مخازن سدهای کشور کاهش یافته است.
برخی از مهمترین سدهای کشور در وضعیت بسیار بحرانی قرار دارند:
|
وضعیت پرشدگی در سال ۱۴۰۲ |
وضعیت پرشدگی در سال ۱۳۹۹ |
نام سد |
|
کمتر از ۲۰٪ |
حدود ۴۵٪ |
زایندهرود (اصفهان) |
|
حدود ۳۰٪ |
حدود ۶۵٪ |
کرج (البرز) |
|
حدود ۴۰٪ |
بیش از ۷۰٪ |
سفیدرود (گیلان) |
|
حدود ۳۵٪ |
۶۸٪ |
دز (خوزستان) |
کاهش چشمگیر ذخیره آب در مخازن، علاوه بر به خطر انداختن تأمین آب شرب، منجر به کاهش سهم آب مصرفی در بخش کشاورزی نیز شده است. برای مثال، در حوضه زایندهرود سهم آب اختصاصی به کشاورزی در سال ۱۳۹۹ حدود ۸۰۰ میلیون مترمکعب بود؛ اما این رقم در سال ۱۴۰۲ به کمتر از ۳۵۰ میلیون مترمکعب کاهش یافت.
بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند که اگر این روند ادامه یابد و مدیریت مصرف بهسرعت اصلاح نشود، حتی استانهایی که تاکنون مشکل جدی در تأمین آب نداشتهاند، در آیندهای نزدیک با محدودیت مواجه خواهند شد.
خشکسالی طولانیمدت؛ چند سال است در دوره خشکسالی هستیم؟
پدیده خشکسالی در ایران موضوع جدیدی نیست، اما نکته نگرانکننده اینجاست که کشور در حدود ۱۵ سال گذشته تقریباً بدون وقفه در وضعیت خشکسالی قرار داشته است. گزارشهای مرکز ملی پایش خشکسالی و سازمان هواشناسی نشان میدهد که از سال ۱۳۸۷ تاکنون هیچ دوره ترسالی پایدار ثبت نشده و تنها در برخی سالها، بارش در بخشهای محدودی از کشور موقتاً افزایش یافته است.
بر پایه شاخص خشکسالی SPEI:
- از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ کشور در خشکسالی ممتد قرار داشته است.
- در سال ۱۴۰۰، ۸۵ درصد مساحت ایران با درجات مختلف خشکسالی مواجه بوده؛
- از این میزان، حدود ۳۵ درصد در وضعیت خشکسالی شدید تا بسیار شدید قرار داشتهاند.
استانهایی مانند سیستان و بلوچستان، کرمان، خراسان جنوبی، یزد، فارس و اصفهان، جزو استانهایی هستند که در بیش از ۱۰ سال اخیر هر سال با درجهای از خشکسالی روبهرو بودهاند. حتی استانهای شمالی کشور که در گذشته وضعیت بهتری داشتند (گیلان و مازندران)، طی دو سال اخیر با افت بارش و کاهش ذخایر آب سطحی مواجه شدهاند.
پدیده خشکسالی در ایران موضوع جدیدی نیست، اما بسیار نگرانکننده است
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی کمبود آب
تداوم کمبود آب و خشکسالی طولانیمدت تاکنون تاثیرات گستردهای به جا گذاشته است. برخی از مهمترین پیامدهای آن عبارتاند از:
- کاهش سطح زیرکشت محصولات کشاورزی در استانهای مرکزی و جنوبی کشور (در برخی نقاط بیش از ۴۰ درصد کاهش نسبت به ۴ سال قبل)
- افزایش مهاجرت روستایی بهدلیل نبود آب کافی برای کشاورزی و دامداری
- تشدید گردوغبار در استانهای خشک بهدلیل خشکشدن تالابها و کاهش رطوبت خاک
- افت آبدهی رودخانههای مهم مانند زایندهرود، کارون، کرخه، هیرمند و …
- افزایش هزینه تامین آب شرب شهری و حتی اعمال برنامه زمانبندیشده برای قطع یا جیرهبندی آب در برخی شهرها
راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت بحران
کارشناسان معتقدند هرچند کاهش بارشها تأثیر مهمی در کاهش منابع آبی دارد، اما اصلاح الگوی مصرف و بهبود مدیریت منابع میتواند نقش قابلتوجهی در کنترل بحران داشته باشد. از جمله راهکارهایی که طی سالهای اخیر بهعنوان اولویت مطرح شدهاند عبارتاند از:
- توسعه سامانههای آبیاری نوین و کممصرف در بخش کشاورزی
- بازچرخانی آب در بخش صنعتی و استفاده از پساب تصفیهشده برای مصارف غیرشرب
- کاهش سطح زیر کشت محصولات پرمصرف مانند برنج، ذرت و هندوانه در مناطق خشک
- اصلاح شبکه توزیع شهری و روستایی برای جلوگیری از هدررفت (در برخی شهرها تا ۳۰ درصد آب در شبکه از بین میرود)
- مدیریت مشارکتی با حضور مردم و تشکلهای محلی برای افزایش آگاهی عمومی
بازچرخانی آب در بخش صنعتی یک راهکار برای مدیریت بحران است
نتیجهگیری
جمعبندی آمارهای چهار سال اخیر نشان میدهد که ایران با ترکیبی از کاهش پیدرپی بارشها، افت ۲۰ تا ۳۰ درصدی منابع سدها و دوره خشکسالی طولانیمدت مواجه است. کمبود آب در حال حاضر از یک موضوع زیستمحیطی صرف فراتر رفته و به یک مسئله راهبردی و حتی امنیتی تبدیل شده است.
چنانچه برای این وضعیت چارهجوییهای فوری و مبتنی بر برنامهریزی دقیق صورت نگیرد، بخش بزرگی از جمعیت کشور در سالهای آینده با مشکلات گستردهتری در زمینه تأمین آب روبهرو خواهند شد.
سؤالات متداول درباره بررسی آمار خشکسالی و موجودی سدهای ایران
۱. دلیل اصلی کمبود آب در ایران چیست و آیا فقط کاهش بارشها عامل آن است؟
خیر. با اینکه کاهش بارندگی طی چهار سال اخیر نقش مهمی در ایجاد بحران داشته، اما عوامل دیگری مانند برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی، مصرف بالای آب در بخش کشاورزی، عدم اصلاح الگوی کشت و فرسودگی شبکههای آبرسانی نیز در تشدید کمبود آب نقش داشتهاند.
۲. وضعیت سدهای بزرگ کشور در حال حاضر چگونه است؟
بر اساس آخرین گزارشهای رسمی، میانگین پرشدگی سدهای کشور حدود ۴۰ تا ۴۱ درصد است. بسیاری از سدهای مهم مانند زایندهرود، دز و کرج کاهش قابل توجهی داشتهاند و حتی در برخی دورهها به کمتر از ۲۰ درصد ظرفیت خود رسیدهاند.
3. از چه سالی ایران وارد دوره خشکسالی شده و آیا این روند ادامه دارد؟
طبق دادههای مرکز ملی خشکسالی، ایران از حدود سال ۱۳۸۷ تاکنون بهطور مداوم در شرایط خشکسالی قرار داشته است. از سال ۱۳۹۶ این خشکسالی جنبه ممتد و شدید پیدا کرده و پیشبینیها نشان میدهد که احتمال تداوم آن در چند سال آینده نیز وجود دارد.
۴. خشکسالی چه تاثیری بر بخش کشاورزی و زندگی روستایی گذاشته است؟
کمبود منابع آب باعث کاهش سطح زیرکشت در بسیاری از استانها (گاه تا ۴۰ درصد) شده و درآمد کشاورزان و دامداران صدمه دیده است. در نتیجه، موجی از مهاجرت روستایی به شهرها شکل گرفته و برخی مشاغل سنتی در روستاها در آستانه نابودی قرار گرفتهاند.
۵. دولت برای مدیریت بحران آب چه اقداماتی انجام داده است؟
برخی از مهمترین اقدامات شامل توسعه شبکههای آبیاری نوین، اجرای طرحهای انتقال و بازچرخانی آب، محدودکردن برداشت از سفرههای زیرزمینی و تدوین برنامههای سازگاری با کمآبی در سطح استانهاست. با این حال، کارشناسان معتقدند اجرای جدیتر و هماهنگتری لازم است.
۶. شهروندان چه نقشی میتوانند در کاهش اثرات بحران آب داشته باشند؟
مصرف بهینه در خانه، استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف، رعایت الگوی صحیح آبیاری در باغچهها، گزارش هدررفت آب در شبکهها و مشارکت در طرحهای آگاهسازی عمومی از مهمترین اقداماتی هستند که شهروندان میتوانند برای کمک به مدیریت بحران انجام دهند.