در دههی گذشته، ارزهای دیجیتال به یکی از پدیدههای مهم اقتصادی و فناوری تبدیل شدهاند. بیتکوین، اتریوم و سایر ارزهای رمزنگاریشده نه تنها نحوهی انجام مبادلات مالی را متحول کردهاند، بلکه سوالات و نگرانیهای زیادی را درباره اثرات زیستمحیطی خود برانگیختهاند. با افزایش روزافزون مصرف انرژی در فرآیند استخراج (Mining) این ارزها، برخی کارشناسان آنها را به عنوان تهدیدی برای محیط زیست قلمداد میکنند. این مقاله به بررسی این مسئله و ابعاد مختلف آن میپردازد.
با افزایش روزافزون مصرف انرژی در فرآیند استخراج برخی ارزها لذا تهدیدی برای محیط زیست قلمداد میشوند.
فرآیند استخراج و مصرف انرژی
فرآیند استخراج ارزهای دیجیتال، بهویژه در الگوریتمهایی که بر اساس “اثبات کار” (Proof of Work – PoW) عمل میکنند، نیاز به توان پردازشی بالا و مصرف انرژی زیادی دارد. در این روش، ماینرها باید مسائل پیچیدهی ریاضی را حل کنند تا تراکنشها را تایید و بلاکهای جدیدی را به زنجیره اضافه کنند. این فرآیند مستلزم استفاده از سختافزارهای قدرتمند و انرژی الکتریکی فراوان است.
به عنوان مثال، تخمین زده میشود که شبکهی بیتکوین در برخی سالها بیش از ۱۰۰ تراواتساعت انرژی در سال مصرف میکند، که این میزان با مصرف برق کشورهایی چون آرژانتین یا هلند برابری میکند. چنین مصرفی نه تنها فشار زیادی بر منابع انرژی وارد میکند، بلکه منجر به افزایش تولید گازهای گلخانهای میشود؛ بهویژه اگر این انرژی از منابع فسیلی تأمین شده باشد.
منابع انرژی و ردپای کربن
یکی از مسائل اساسی در رابطه با ارزهای دیجیتال، منشأ انرژی مورد استفاده در استخراج آنهاست. در کشورهایی مانند چین، قزاقستان و روسیه که سابقاً مراکز اصلی استخراج بیتکوین بودند، مقدار زیادی از برق مورد نیاز از نیروگاههای زغالسنگ یا گاز تأمین میشود. این امر باعث انتشار حجم زیادی از دیاکسیدکربن به جو میشود.
بر اساس برخی مطالعات، ردپای کربن بیتکوین در برخی دورهها معادل با ردپای کربن کل صنعت تولید فولاد در کشورهایی متوسط بوده است. از سوی دیگر، برخی ماینرها در کشورهایی مانند ایسلند یا کانادا از منابع انرژی تجدیدپذیر مانند برقآبی و انرژی زمینگرمایی استفاده میکنند که ردپای زیستمحیطی کمتری دارند. اما به دلیل محدودیت منابع تجدیدپذیر، امکان تأمین کل نیاز شبکه با این روشها وجود ندارد.
در برخی کشورها مانند چین مقدار زیادی از برق مورد نیاز از نیروگاههای زغالسنگ یا گاز تأمین میشود.
سایر اثرات زیستمحیطی
علاوه بر مصرف انرژی، استخراج ارزهای دیجیتال اثرات دیگری نیز بر محیط زیست دارد:
۱. تولید ضایعات الکترونیکی (e-waste):
سختافزارهای مورد استفاده در استخراج ارز دیجیتال به طور دائم تحت بار سنگین کار میکنند و خیلی زود مستهلک میشوند. این باعث تولید ضایعات الکترونیکی قابل توجهی میشود که بازیافت آنها، به دلیل وجود فلزات سنگین و مواد سمی، چالشبرانگیز است.
۲. استفاده از منابع طبیعی:
تولید تجهیزات ماینینگ نیازمند مصرف فلزات گرانبها و عناصر کمیاب مانند لیتیوم، کبالت و نیکل است. استخراج این مواد از زمین خود فرآیندی مخرب برای محیط زیست است که با از بین بردن زیستگاههای طبیعی، آلودگی آب و خاک و مصرف بالای انرژی همراه است.
تحولات مثبت و فناوریهای سبز
با رشد آگاهی عمومی نسبت به اثرات منفی زیستمحیطی ارزهای دیجیتال، تلاشهایی برای بهبود وضعیت در حال انجام است. چند نمونه از این تحولات عبارتند از:
۱. گذر از اثبات کار به اثبات سهام (Proof of Stake – PoS):
شبکهی اتریوم در سالهای اخیر از مکانیزم PoW به PoS مهاجرت کرده است. این الگوریتم جدید به جای نیاز به مصرف انرژی برای حل مسائل ریاضی، از اعتبارسنجها (validators) استفاده میکند که ارزهای خود را در شبکه قفل میکنند تا تراکنشها را تایید کنند. این تغییر منجر به کاهش بیش از ۹۹٪ در مصرف انرژی شبکه اتریوم شده است.
مکانیزم PoS به جای نیاز به مصرف انرژی برای حل مسائل ریاضی، از اعتبارسنجها استفاده میکند
۲. افزایش استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر:
برخی پروژههای ماینینگ به مناطق دارای انرژی مازاد مانند نیروگاههای برقآبی در کشورهای اسکاندیناوی یا سدهای آبی در آمریکای جنوبی نقل مکان کردهاند. استفاده از انرژی پاک میتواند تا حد زیادی ردپای زیستمحیطی را کاهش دهد.
۳. پروژههای کربنخنثی:
برخی شرکتها و شبکههای بلاکچین در تلاشاند تا فعالیتهای خود را بهصورت «کربنخنثی» (carbon neutral) انجام دهند؛ یعنی میزان گاز گلخانهای تولیدشده را با سرمایهگذاری در پروژههای سبز مانند کاشت درخت یا توسعه انرژی تجدیدپذیر جبران کنند.
برخی شبکه بلاکچین در تلاشاند تا فعالیت خود را بهصورت «کربنخنثی» انجام دهند
راهکارها و پیشنهادها
برای کاهش اثرات مخرب ارزهای دیجیتال بر محیط زیست، میتوان اقدامات زیر را پیشنهاد کرد:
- افزایش قوانین و نظارت: دولتها میتوانند با وضع مقررات زیستمحیطی، استخراج ارز دیجیتال را به سمت استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر هدایت کنند.
2. تشویق به استفاده از الگوریتمهای کممصرف: حمایت از پروژههایی که از الگوریتمهای مبتنی بر اثبات سهام یا روشهای دیگر با مصرف انرژی کمتر استفاده میکنند.
3. توسعه فناوریهای سختافزاری سبزتر: طراحی تجهیزات ماینینگ با بهرهوری بالاتر و قابلیت استفاده مجدد یا بازیافت آسانتر.
4. افزایش شفافیت در مصرف انرژی: الزام پروژههای بلاکچین به اعلام عمومی میزان مصرف انرژی و ردپای کربن.
نتیجهگیری
ارزهای دیجیتال پدیدهای تحولآفرین در اقتصاد جهانی هستند، اما همانطور که هر فناوری جدیدی میتواند فرصتهایی را فراهم آورد، چالشهایی نیز به همراه دارد. یکی از مهمترین چالشها، تأثیر زیستمحیطی این ارزهاست که عمدتاً از طریق مصرف انرژی بالا و تولید ضایعات الکترونیکی نمود پیدا میکند.
با این حال، آیندهای پایدارتر برای ارزهای دیجیتال قابل دستیابی است؛ مشروط بر اینکه توسعهدهندگان، سیاستگذاران و کاربران با دیدی مسئولانه، به سمت فناوریهای سبزتر حرکت کنند. اگر چنین شود، میتوان امیدوار بود که ارزهای دیجیتال نه تنها اقتصاد را متحول کنند، بلکه از محیط زیست نیز حفاظت نمایند.
سؤالات متداول دربارهی تاثیر استخراج ارز دیجیتال بر محیط زیست
۱. چرا ارزهای دیجیتال مانند بیتکوین برای محیط زیست مضر محسوب میشوند؟
زیرا فرآیند استخراج آنها (بهویژه با الگوریتم “اثبات کار”) نیاز به مصرف بالای برق دارد. در بسیاری از موارد این برق از منابع فسیلی تأمین میشود که باعث افزایش انتشار گازهای گلخانهای میگردد.
۲. کدام ارز دیجیتال بیشترین تأثیر منفی زیستمحیطی را دارد؟
بیتکوین به دلیل استفاده گسترده از الگوریتم PoW و تعداد زیاد ماینرها، بیشترین مصرف انرژی و در نتیجه بالاترین ردپای کربن را دارد.
۳. آیا همه ارزهای دیجیتال به یک اندازه به محیط زیست آسیب میزنند؟
خیر. برخی ارزها مانند اتریوم به PoS مهاجرت کردهاند که مصرف انرژی بسیار کمتری دارند. ارزهایی با الگوریتمهای کممصرف تأثیر زیستمحیطی کمتری دارند.
۴. آیا استفاده از انرژی تجدیدپذیر در استخراج ارز دیجیتال امکانپذیر است؟
بله، و در برخی کشورها مانند کانادا، ایسلند و نروژ، استخراج با استفاده از برقآبی یا انرژی زمینگرمایی انجام میشود. با این حال، استفاده گسترده از انرژیهای پاک هنوز چالشبرانگیز است.
۵. آیا ارزهای دیجیتال میتوانند کربنخنثی شوند؟
بله. برخی پروژهها تلاش میکنند از طریق سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر یا خرید اعتبار کربن، تأثیر زیستمحیطی خود را جبران کنند. اما این اقدامات هنوز فراگیر نشدهاند.
۶. چه راهکارهایی برای کاهش اثرات زیستمحیطی ارزهای دیجیتال وجود دارد؟
راهکارهایی مانند:
•استفاده از الگوریتمهای کممصرف مانند PoS
•تشویق به ماینینگ با انرژی تجدیدپذیر
•طراحی سختافزارهای کممصرف
•وضع قوانین زیستمحیطی برای مراکز استخراج